Στις 3 Ιανουαρίου 2020 πέθανε στο Περθ η μεγάλη παροικιακή συγγραφέας Βάσω Καλαμάρα. Η ΒΚ γεννήθηκε στην Αθήνα το 1932 και μετανάστευσε σε νεαρή ηλικία στην Αυστραλία το1950 με τον γιο της μωρό. Στην Αυστραλία βρισκόταν ο σύζυγός της Λεωνίδας Καλαμάρας που είχε μεταναστεύσει μερικούς μήνες νωρίτερα. ΄Οπως σημειώνει ο μελετητής της Dr Con Castan στο βιβλίο του γι’ αυτή, η μετανάστευσή της τα πρώτα χρόνα ήταν μια σκληρή δοκιμασία:
«Από πολλές απόψεις η ιστορία (της ΒΚ) είναι παρόμοια με εκίνη εκατοντάδων χιλιάδων Ελλήνων που μετανάστευσαν στην Αυστραλία μετά το Β΄Παγκόσμιο Πόλεμο. Δοκίμασε τα βάσανα που είναι κοινά σε όλους τους μετανάστες, τα βάσανα που είναι κοινά σε όλους τους μη αγγλόφωνους μετανάστες, καθώς και μερικά που δεν είναι τόσο κοινά.» (Con Castan, «Conflicts of Love», p.vii, 1986)
Από νεαρή ηλικία η Βάσω Παπαγιανάκη (όπως ήταν το πατρικό της επίθετο) είχε καλλιτεχνικές τάσεις και άρχισε να παρακολουθεί μαθήματα στη Σχολή Καλών Τεχνών του Πολυτεχενίου της Αθήνας, παράλληλα με τις γυμνασιακές της σπουδές. Στο Πολυτεχνείο συνάντησε έναν νεαρό επαρχιώτη από τη Φλώρινα, τον Λεωνίδα Καλαμάρα, που ήταν συνομήλικός της. Ο Λεωνίδας επίσης είχε δεξιότητες στη ζωγραφική και τη γλυπτική και ήθελε να σπουδάσει στον κλάδο αυτό. Επειδή δεν είχε χρήματα ήθελε να μεταναστεύσει στην Αυστραλία, όπου βρισκόταν ο πατέρας του και να κάνει τις σπουδές του εκεί.
Ο πατέρας του Λεωνίδα Θανάσης Καλαμάρας είχε μεταναστεύσει στην Αυστραλία το 1924 αφήνοντας στη Φλώρινα τη γυναίκα του με ένα παιδί. Εργαζόταν ως ξυλοκόπος σχεδιάζοντας να αποταμιεύσει μερικά χρήματα και να επιστρέψει στην ιδιαίτερη πατρίδα του. Επέστρεψε το 1931 και έμεινε με την οικογένειά του για τρία χρόνια. Στο διάστημα αυτό γεννήθηκε ο Λεωνίδας. Μετά τη γέννηση του Λεωνίδα ο πατέρας του έφυγε πάλι για την Αυστραλία. Με τον πόλεμο η οικογένεια έχασε τη δυνατότητα επικοινωνίας.
Μετά το τέλος του πολέμου, ενώ η Ελλάδα βυθιζόταν στον εμφύλιο, ο πατέρας πληροφορήθηκε ότι η γυναίκα του πέθανε το 1942. Από τους δυο γιους του ο μεγαλύτερος δεν ενδιαφερόταν να μεταναστεύσει στην Αυστραλία και ο μικρότερος, ο Λεωνίδας, έβλεπε τη μετανάστευση ως μια ευκαιρία για σπουδές στον κλάδο που αγαπούσε. Ο Θανάσης Καλαμάρας την περίοδο εκείνη καλλιεργούσε καπνά σε ενοικιαζόμενες φάρμες, σε μια απόμακρη αγροτική περιοχή, στο Manjimup της Δυτικής Αυστραλίας, περίπου 300 χιλιόμετρα νοτιοδυτικά του Περθ. Το Περθ ήταν μακριά και προειδοποίησε το γιο του ότι η ευκαιρία σπουδών θα ήταν αδύνατη στις συνθήκες εκείνες. Ο νεαρός Λεωνίδας, όμως, πίστευε ότι το όνειρό του θα μπορούσε να εκπληρωθεί.
Στην Αθήνα το 1949 ο Λεωνίδας προσπαθούσε να τακτοποιήσει τα χαρτιά του για τη μετανάστευσή του στην Αυστραλία αλλά λόγω του εμφυλίου και γραφειοκρατικών δυσκολιών καθυστερούσε και ο καιρός περνούσε. Για να μη χάνει το χρόνο του άρχισε να παρακολουθεί μαθήματα στη Σχολή Καλών Τεχνών και εκεί συναντήθηκαν με τη Βάσω, αγαπήθηκαν και αποφάσισαν να παντρευτούν. Η πρόταση για γάμο δεν έγινε δεκτή από την οικογένεια της Βάσως και οι δυο νέοι «κλέφτηκαν» και έφυγαν για τη Φλώρινα όπου τελικά τέλεσαν το γάμο τους. Τα χαρτιά του Λεωνίδα έφτασαν και αποφασίστηκε να φύγει αυτός πρώτος για την Αυστραλία. Στο μεταξύ γεννήθηκε ο γιος τους και η Βάσω έμεινε με τον παππού του Λεωνίδα. Αργά το 1950 ήρθαν και τα χαρτιά της Βάσως και έφυγε και αυτή με το πλοίο. Στο Περθ δεν είχαν σπίτι και την άλλη μέρα έφυγαν για το Manjimup όπου το μόνο οίκημα που είχαν ήταν ένα ξύλινο καλυβάκι με σανίδια και λαμαρίνες και στο οποίο έμειναν μαζί η οικογένεια της Βάσως και ο πεθερός της.
Η καλλιέργεια του καπνού ήταν κουραστική και οι οικονομικές αποδοχές αβέβαιες λόγω της αβεβαιότητας των τιμών που εξαρτούνταν από την ποιότητα και τη ζήτηση. Τα πράγματα βελτιώθηκαν κάπως το 1953 όταν μπόρεσαν να αγοράσουν μια δική τους φάρμα, μια έκταση δάσους που τη μετέτρεψαν σε φάρμα για καπνό και άλλες αγροκτηνοτροφικές δραστηριότητες. Η εργασία στη φάρμα ήταν εντατική και δεν άφηνε χρόνο για καλλιτεχνικές δραστηριότητες. Η Βάσω έγραφε, όμως, πότε πότε διηγήματα και ποιήματα και μερικά δημοσιεύονταν στον «Πανελλήνιο Κήρυκα», την «Οικογένεια» ή τον «Νέο Κόσμο».
Το 1960 η Βάσω Καλαμάρα, ο σύζυγός της και τα δυο παιδιά τους έφυγαν για την Ελλάδα οικογενειακώς και έμειναν για ένα χρόνο στην Αθήνα όπου ο Λεωνίδας παρακολούθησε μαθήματα στη Σχολή Καλών Τεχνών και η Βάσω μαθήματα θεάτρου στη Δραματική Σχολή Κρατικού Θεάτρου και ασχολήθηκε με την έκδοση των βιβλίων της. Με την επιστροφή τους στην Αυστραλία πληροφορήθηκαν την καταστροφική πτώση στις τιμές των αυστραλιανών καπνών λόγω των φτηνών εισαγωγών. Από τότε η οικογένεια εγκαταστάθηκε στο Περθ όπου ο Λεωνίδας συνέχισε τις σπουδές του και ασχολήθηκε με τη γλυπτική και η Βάσω με τη διδασκαλία και το γράψιμο. Η Βάσω δίδασκε για 20 χρόνια Ελληνικά σε αρχάριους στο Κολέγιο TAFE. Ο πατέρας του Λεωνίδα, Αθανάσιος Καλαμάρας πέθανε στο Περθ το 1981 και ο σύζυγός της Λεωνίδας στις 6 Φεβρουαρίου 2014.
Η Βάσω Καλαμάρα ασχολήθηκε με την πεζογραφία, την ποίηση και το θεατρικό έργο. Μερικά από τα κυριότερα βιβλία της είναι τα πεζά της: «Αλλα Χώματα», Αθήνα, 1961, «Πίκρες», Αθήνα 1976, «Εντυπώσεις από ένα Ταξίδ», Αθήνα, 1977. Στις ποιητικές της συλλογές περιλαμβάνονται οι: «Σταλαγματιές» 1959, «Ο Μανδρακάς του γλύπτη» 1979 «Εικοσιδύο Ποιήματα» Περθ, 1980, «Τοπίο και Ψυχή» 1983, “In the same Light”, κ. α. ΄Εγραψε τα θεατρικά έργα «Μια φάκα με ψωμάκι», «Ολυμπιάς» κ. α. Το «Μια φάκα με ψωμάκι» που απεικονίζει τη σκληρή εργασία, αβεβαιότητα και αγωνία των εργαζομένων μεταναστών στην καλλιέργεια καπνού στο Manjimup, τιμήθηκε στη Μελβούρνη το 1981 με το βραβείο θεατρικού έργου, από τη «Λαϊκή Σκηνή» και ανεβάστηκε στη Μελβούρνη και Περθ. Το θεατρικό έργο δημοσιεύτηκε σε βιβλίο στη Μελβούρνη από το Elikia Books, το 1986. Μερικά από τα βιβλία της Καλαμάρα είναι σε δίγλωσση μορφή ή έχουν γραφτεί στην Αγγλική.
Η Βάσω Καλαμάρα στο έργο της, όπως γράφει και ο Con Castan, εκφράζει μια σύγκρουση συνασθημάτων, την αγάπη της για την Ελλάδα αλλά και την αγάπη της για την Αυστραλία και το αυστραλιανό τοπίο, αρνείται να αφομοιωθεί και να χάσει τα ελληνικά της χαρακτηριστικά αλλά προσπαθεί με πάθος να ενσωματωθεί στην αυστραλιανή κοινωνία και να διευρύνει το νόημα αυτής της κοινωνίας. Ο περιορισμός χώρου ενός άρθρου δεν επιτρέπει μια εις βάθος ανάλυση αλλά θα επιχειρηθεί μια σύντομη αναφορά σε δυο-τρία ποιήματά της. Στο ποίημα «Ξεχαστήκαμε» η ΒΚ απεικονίζει τη νοσταλγία και οδυνηρή εμπειρία των μεταναστών που εγκλωβίστηκαν στο αδιέξοδο της μετανάστευσης:
«Ρίξαμε στα ξένα λιμάνια άγκυρες.../ Στην πατρίδα/ κανείς δεν θα γυρίσει πλέον απ’ όλους εμάς./ Κι οι ελπίδες μας/ θελήσαμε/ και θα ρέψουνε στην πολύπικρη νοσταλγία./ Ξεχατήκαμε.»
Στο ποίημα «Απόβραδα της φάρμας» η ΒΚ αντιπαραθέτει το αυστραλιανό αγροτικό τοπίο με τις αναμνήσεις των ελληνικών εσπερινών της παιδικής της ηλικίας:
«΄Ησυχα απόβραδα, μοναχικά της φάρμας/ π’ ολόγυρα σφιχταγκαλιάζετε τ’ ατέλειωτα τα δάση.../ Απόβραδα μοναχικά της φάρμας, άδεια,/ με θλίψη και ερημιά πώς με παγώνετε,/ καθώς στο νου και στην ψυχή μου φέρνετε,/ τα περασμένα κειν’ απόβραδα τ’ αλλοτινά/ ΄Οταν μικρό παιδί με γέμιζαν με ήχους οι καμπάνες,/ που χτύπαγαν για του εσπερινού τη σχόλη...»
Στο ποίημα «Corroberee» ο απελπισμένος μουσικός ήχος του ντιτζεριντού των ιθαγενών παρουσιάζει το μακρό δράμα της απώλειας μιας αβοριγίνικης φυλής:
«Τα χέρια τα μαστόρικα που κτύπαγαν στο ξύλο/ τούμπανο.../ Τ’ ασπρόμαλλο κεφάλι σου σαν άγρια χαίτη/ αλόγου ατίθασου χωρίς καπίστρι.../ Περνώντας σαν βροντή το ξύλινο γιγάντιο/ μακρύ βούκινο/ ντιτζεριντού,/ ήταν τρόμος κάθε τους ήχος/ ήτανε κραυγή/ Ανθρώπινη,/ Χανόταν ο λαός σου.
Η Βάσω Καλαμάρα στο έργο της απεικονίζει αδρά όψεις της μεταναστευτικής, αυστραλιανής και ελληνικής εμπειρίας. Είναι ένα έργο που αφήνει στην Ελληνοαυστραλιανή παροικία ένα υπερήφανα υψηλό επίπεδο λογοτεχνικής παράδοσης και κληρονομιάς.

(Ο Δρ Χρήστος Ν. Φίφης είναι επίτιμος ερευνητής στη Σχολή Ανθρωπιστικών Σπουδών και Κοινωνικών Επιστημών του Πανεπιστημίου La Trobe)