Ιανουάριος 2020
Ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν εντός δυο δεκαετιών κατάφερε ν’ αλλάξει το τουρκικό πολιτικό σύστημα από πολυφωνικό σε ένα προσωποπαγές αυταρχικό καθεστώς. Το νέο προσωποπαγές καθεστώς συμπεριέλαβε τις παλιές αυταρχικές τάσεις προς το εσωτερικό της χώρας και την εξωτερική επιθετικότητα προς τους γείτονες της Τουρκίας. Η Ελλάδα και η Τουρκία βρέθηκαν 5 φορές στα πρόθυρα πολέμου από το 1964 μέχρι σήμερα και η ανοιχτή πληγή της τουρκικής κατοχής τη βόρειας Κύπρου δεν αφήνεται από την Τουρκία να κλείσει η οποία εξακολουθεί να πρεσβεύει ότι η καλύτερη λύση είναι η μη λύση. Η μη λύση είναι η καλύτερη λύση για την Τουρκία που διατηρεί τον στρατό κατοχής και τους εποίκους της στα κατεχόμενα. ΄Εχει αλλάξει τη σύνθεση της Τουρκοκυπριακής Κοινότητας και επιχειρεί ν’ αλλάξει την πληθυσμιακή σύνθεση ολόκληρης της Κύπρου.
 

Ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν εμφανίστηκε στο πολιτικό σκηνικό της Τουρκίας στις αρχές της δεκαετίας του 1990. Το 1994-1998 εκλέχτηκε δήμαρχος της Κωνσταντινούπολης αλλά προς το τέλος της θητείας του αναγκάστηκε να παραιτηθεί λόγω προβλημάτων με την τουρκική νομοθεσία και δικαιοσύνη που αφορούσαν το κοσμικό κράτος της Τουρκίας. Το κεμαλικό καθεστώς υποστήριζε τον κοσμικό χαρακτήρα της Τουρκίας ενώ ο Ερντογάν τον ακραιφνή μουσουλμανικό. Ο Ερντογάν φυλακίστηκε για 10 μήνες γιατί απήγγειλε σε μια φιλομουσουλμανική συγκέντρωση ένα ποίημα που, κατά τους αντιπάλους του, προκαλούσε θρησκευτικό μίσος κατά των οπαδών του κοσμικού καθεστώτος. Ο Ερντογάν ίδρυσε το δικό του κόμμα, το Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης -AKP- το οποίο το 2002 κέρδισε τις εκλογές και την κυβέρνηση παρότι ο Ερντογάν λόγω της ποινής του δεν μπορούσε ακόμη να θέσει υποψηφιότητα. Στη θέση του πρωθυπουργού όρισε τον φίλο του Αμπιντολάχ Γκιουλ και όταν το 2003 μετά από μια αναπληρωματική εκλογή εισήλθε στη Βουλή ανέλαβε ο ίδιος την πρωθυπουργία και προώθησε τον Γκιουλ στη θέση του Προέδρου της Δημοκρατίας.
 

Ο Ερντογάν γεννήθηκε στην περιοχή της Κωνσταντινούπολης το 1954 αλλά η καταγωγή του δεν είναι αρκετά σαφής. Σαφώς κατάγεται από την Ριζούντα του Πόντου και έχει ζήσει και εκεί. Ο ίδιος σε μια επίσημη επίσκεψή του στην Τυφλίδα της Γεωργίας το 2003 αναφέρθηκε στις γεωεργιανές ρίζες του. Κάποιος προσπάππος του Λαζός, είπε, που ήταν μουσουλμάνος έφυγε από τη Γεωργία κατά τον Ρωσοτουρκικό πόλεμο του 1877-1878 και εγκαταστάθηκε στην Ριζούντα του Πόντου. Μερικοί λένε ότι κάποιος Πόντιος προσπάππος του εξισλαμίστηκε και επομένως έχει και ποντιακή καταγωγή. Το 2014, όμως σε μια συνέντευξή του σε ένα τηλεοπτικό κανάλι είπε ότι κάποιοι «με αποκαλούν Γεωργιανό ή ακόμη χειρότερα Αρμένιο αλλά είμαι Τούρκος».
 

Το 2014 ο Ερντογάν κέρδισε ένα δημοψήφισμα που άλλαξε το πολιτειακό καθεστώς της Τουρκίας από Προεδρευόμενη Δημοκρατία σε Προεδρική και η εξουσία πέρασε από τον Πρωθυπουργό στον Πρόεδρο της Δημοκρατίας. Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας εκλέγεται τώρα απευθείας από το λαό και η θέση του Πρωθυπουργού καταργήθηκε. Ο Ερντογάν το 2014 ανέλαβε ο ίδιος τη θέση του Προέδρου της Δημοκρατίας και το 2018 επανεκλέγηκε.
 

Ο προσωπικός έλεγχος του Ερντογάν επί της πολιτικής της Τουρκίας αυξήθηκε κατακόρυφα με το αποτυχημένο στρατιωτικό πραξικόπημα εναντίον του στις 15 Ιουλίου 2016. Με αφορμή το πραξικόπημα μεταχειρίστηκε τα έκτακτα μέτρα που ακολούθησαν για να επιβάλει την αμείλικτη προσωπική του εξουσία στο στρατό, την αστυνομία, τη δικαιοσύνη, τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και όλες τις πτυχές της δημόσιας τουρκικής ζωής. Χιλιάδες δημόσιοι υπάλληλοι, στρατιωτικοί, δικαστές, καθηγητές πανεπιστημίων, δημοσιογράφοι και άλλοι απολύθηκαν, εκδιώχθηκαν ή φυλακίστηκαν. Με την αποτυχία του πραξικοπήματος 8 τούρκοι αξιωματικοί ζήτησαν πολιτικό άσυλο στην Ελλάδα και ο Ερντογάν κίνησε (ανεπιτυχώς) κάθε μέσο για την έκδοσή τους στις αρχές του. Η μη έκδοσή τους, φυσικά, είχε τις αναπόφευκτες συνέπειες της εκδίκησής του με τη μορφή προκλήσεων και την κλιμάκωση των παράνομων ροών προσφύγων και παράτυπων μεταναστών από την Τουρκία προς τα νησιά του Αιγαίου.
 

Ο Ερντογάν δικαιολογησε τα ανηλεή μέτρα κατά των αντιπάλων του ως αγώνα κατά της «τρομοκρατικής οργάνωσης» του Φετουλάχ Γκιουλέν, ενός πρώην ιμάμη που ζει αυτοεξόριστος στην Πενσυλβάνια των ΗΠΑ. Οι ανεπιθύμητοι ή ύποπτοι αντίπαλοι του καθεστώτος χαρακτηρίζονταν γκιουλενιστές και αυτό έφτανε για την καταδίκη τους. Ο Ερντογάν ζήτησε την έκδοση του Γκιουλέν (ανεπιτυχώς) από τις ΗΠΑ. Οι ΗΠΑ ζήτησαν από την Τουρκία συγκεκριμένα αποδεικτικά στοιχεία της ενοχής του που θεωρήθηκαν μη επαρκή για στοιχειοθέτηση κατηγορίας. Ο Γκιουλέν ήταν ιδεολογικός σύμμαχος του Ερντογάν μέχρι το 2013 όταν ο Γκιουλέν τον κατηγόρησε για διαφθορά και αυτός για ηγέτη «τρομοκρατικής οργάνωσης». Οι αρχές των ΗΠΑ δεν διαπίστωσαν στοιχεία τρομμοκρατικής δράσης του Γκιουλέν και θεωρούν ότι οι απόψεις του επιδιώκουν την προώθηση ενός μετριοπαθούς και ανεκτικού Ισλάμ.
 

Οσο η εξουσία του Ερντογάν παγιωνόταν άρχισε να μην τον χωρούν τα ρούχα του. Στο εσωτερικό ήθελε να ξεπεράσει τον κοσμικό πατέρα της σύγχρονης Τουρκίας Κεμάλ Ατατούρκ και να φτάσει την Οθωμανική Τουρκία του σουλτάνου Σουλεϊμάν του Μεγαλοπρεπή. ΄Αρχισαν να τον ενοχλούν οι περιορισμοί της Συνθήκης της Λωζάνης, μίλησε για περιπτώσεις ενός νέου πολέμου, για επικαιροποίηση της Συνθήκης, για τα σύνορα της καρδιάς των Τούρκων που περιλάμβαναν και τη Θεσσαλονίκη και για τη «γαλάζια πατρίδα» που περιλάμβανε τα νησιά του μισού Αιγαίου. Στο εσωτερικό άρχισε φιλόδοξα έργα όπως το νέο αεροδρόμιο της Κωνσταντινούπολης στις ευρωπαϊκές ακτές της Μαύρης Θάλασσας που όταν ολοκληρωθεί το 2023 θα είναι το μεγαλύτερο αεροδρόμιο του κόσμου. Το 2023 γιορτάζονται τα 100 χρόνια από την καθιέρωση της Τουρκικής Δημοκρατίας. Επίσης μίλησε για ένα νέο διαπλευστικό κανάλι που θα ενώνει την Ευρωπαϊκή Μαύρη Θάλασσα με την Προποντίδα, ελαφρώνοντας τις διελεύσεις του Βοσπόρου και μεταβάλλοντας την Κωνσταντινούπολη σε νησί.
 

Ο Ερντογάν σ’ αυτή την αναμέτρηση του εαυτού του με τους μεγάλους του παρελθόντος της Τουρκίας οραματίζεται μια Τουρκία υπερδύναμη, όπως στους ένδοξους αιώνες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η νεο-οθωμανική του ιδεολογία στηρίζεται στη στρατιωτική ισχύ και ο τουρκικός στρατός και εξοπλισμός είναι μόνο δεύτερος στο ΝΑΤΟ μετά τις ίδιες τις ΗΠΑ. Η νεο-οθωμανική ιδεολογία του Ερντογάν τον σπρώχνει σε επικίνδυνες προκλήσεις και ενέργειες που μπορούν να προκαλέσουν ένοπλες συράξεις με τους γείτονες της χώρας του, όπως οι αυθαίρετες γεωτρήσεις στις αποκλειστικές οικονομικές ζώνες της Κύπρου, της Ελλάδας και άλλων μεσογειακών χωρών, η εισβολή της Τουρκίας στη Συρία, η εξοπλιστική συμφωνία με τη Ρωσία για τους S-400 και τη συμφωνία του για τον διαμερισμό της ΑΟΖ μεταξύ Τουρκίας και Λιβύης, δυο χωρών που δεν έχουν μεταξύ τους θαλάσσια σύνορα, μια συμφωνία που παραβιάζει τα δικαιώματα της Κύπρου και των ελληνικών νησιών της Ρόδου, Καρπάθου και Κρήτης. Η ανάμειξη ης Τουρκίας στον εμφύλιο της Λιβύης απειλεί να δημιουργήσει μια νέα Συρία στη Μεσόγειο.

(Ο Δρ Χρήστος Ν. Φίφης είναι επίτιμος ερευνητής στη Σχολή Ανθρωπιστικών Σπουδών και Κοινωνικών Επιστημών του Πανεπιστημίου La Trobe)