Toυ Χρήστου Φίφη

Drymon9@gmail.com

ΜΕΛΒΟΥΡΝΗ

Εκ μέρους των Αρχείων Δαρδάλη του Πανεπιστημίου La Trobe έδωσα μια ομιλία στην αίθουσα του Πολιτιστικού Κέντρου της Κοινότητας, Μελβούρνης την Τετάρτη 12/6/2019, με θέμα «Τα πολιτικά της Ελληνικής Ορθόδοξης Κοινότητας της Μελβούρνης και Βικτώριας, 1928 -1959». Στο σημερινό σημείωμα θα περιοριστώ στις σχέσεις της Κοινότητας και κατ’ επέκταση στις σχέσεις των αρχικών Κοινότήτων με την «Ελληνική Ορθόδοξη Μητρόπολη Αστραλίας» που προ-ηγήθηκε της Αρχιεπισκοπής, στην οποία αναβαθμίστηκε τον Σεπτέμβριο του 1959.

Οταν κάποιος μελετά την Ιστορία των αρχικών Κοινοτήτων της Αυστραλίας αναγκαστικά ασχολείται επίσης και στις σχέσεις τους με την ηγεσία της Εκκλησίας – τη Μητρόπολη ή την μετέπειτα Αρχιεπισκοπή. Αυτό δεν συμβαίνει με πολλές άλλες Κοινότητες, όπως είναι η Κυπριακή Κοινότητα ή μερικές άλλες ελληνικές Κοινότητες άλλων χωρών. Η αναγκαστική ύπαρξη ιδιαίτερων σχέσεων της Ελληνικής Ορθόδοξης Κοινότητας Μελβούρνης και Βικτόριας με την επίσημη εκκλησιαστική ηγεσία οφείλεται στο γεγονός ότι η Κοινότητα όταν ιδρύθηκε το 1897, από μια μικρή ομάδα ελλήνων μεταναστών αποσκοπούσε πρωτίστως ση δημιουργία εκκλησίας και την πρόσκληση ιερέα. ΄Ηταν οι λαϊκοί που ίδρυσαν την πρώτη εκκλησία, η Μητρόπολη ήρθε πολύ αργότερα. Η Κοινότητα στην εξέλιξη της Ιστορίας της βρέθηκε συχνά σε διαμάχη με την ιεραρχία της Εκκλησίας λόγω του ότι ο αρχικός σκοπός απόκτησης και διατήρησης εκκλησίας ενσωματώθηκε στους σκοπούς, την παράδοση και την κουλτούρα του οργανισμού. Η έλευση Μητροπολίτη δημιούργησε επίσης το πρόβλημα ή τον ανταγωνισμό για το ποιος εκπροσωπεί την παροικία στις αυστραλιανές και ελληνικές αρχές. Μέχρι το 1924 δεν υπήρχε καμιά αμφιβολία για το ρόλο της Κοινότητας. Η έλευση Μητροπολίτη δημιούργησε νέα δεδομένα και συγκρούσεις.

Οταν το 1924 ιδρύθηκε η Ελληνική Ορθόδοξη Μητρόπολη της Αυστραλίας, η επίσημη Εκκλησία δεν διενήργησε προηγουμένως διαβουλεύσεις, αγνόησε την υπάρχουσα κατάσταση και τη μη δυνατότηα των Κοινοτήτων να ανταπεξέλθουν στις οικονομικές ανάγκες διατήρησης της Μητρόπολης Ο νέος Μητροπολίτης Χριστόφορος Κνίτης (1924 – 1928) ήρθε σε σύγκρουση με παράγοντες των δυο κυριοτέρων Κοινοτήτων (Μελβούρνης και Σίδνεϊ) στις οποίες προκάλεσε τεράστια οιονομικά προβλήματα και διαιρέσεις. Η Ελληνική Κοινότητα της Μελβούρνης για εξοικονόμηση πόρων αναγκάστηκε αρχικά να κλείσει το κοινοτικό σχολείο το 1924, οδηγήθηκε σε διαιρέσεις και τελικά το 1927 στη χρεοκοπία. Το Διοικητικό Συμβούλιο παραιτήθηκε αλλά δεν βρίσκονταν άλλα μέλη να θέσουν υποψηφιότητα. Δεν υπήρχαν χρήματα ούτε καν για την πληρωμή του ιερέα. Τελικά, με την υπόδειξη του παραιτηθέντος προέδρου, ο ιερέας του Ευαγγελισμού Χριστόφορος Δημόπουλος συγκάλεσε στις 8 Απριλίου 1928 μια ΄Εκτακτη Γενική Συνέλευση η οποία εξέλεξε ένα επταμελές Προσωρινό Διοικητικό Συμβούλιο το οποίο ψήφισε νέο καταστατικό και έθεσε τις βάσεις για επανίδρυση της Κοινότητας.

Ο πρώτος Μητροπολίτης, Χριστόφορος Κνίτης, γεννήθηκε στη Σάμο το 1872. ΄Εκανε μεταπτυχιακές σπουδές στην Οχφόρδη της Αγγλίας και για ένα διάστημα υπηρέτησε ως Μητροπολίτης Σερρών. Το 1924 διορίστηκε από το Οικουμενικό Πατριαρχείο ως ο πρώτος Μητροπολίτης Αυστραλίας και Νέας Ζηλανδίας. ΄Ηταν διαιρετικός και προκάλεσε πολλές αντιθέσεις μεταξύ των φίλων του και των μη υποστηρικτών του. Ανακλήθηκε από το Πατριαρχείο τον Απρίλιο του 1926 αλλά μετά από παρεμβάσεις υποστηρικτών του δυο μήνες αργότερα επαναδιορίστηκε. Οι αντιθέσεις όμως εξακολούθησαν.

Στις 14 Δεκεμβρίου 1927 ο Μητροπολίτης υπέστη σοβαρά κεφαλικά τραύματα και εισήχθηκε στο νοσοκομείο. Είχε χτυπηθεί από διερχόμενη μοτοσυκλέτα ενώ περίμενε να επιβιβαστεί σε τραμ με προορισμό κάποια κακόφημη περιοχή του Σίδνεϊ. Λίγη ώρα πριν βρισκόταν σε μια δεξίωση αρραβώνων, είχε προσποιηθεί αδιαθεσία και τον οδήγησαν στο σπίτι του για ανάπαυση. Το επεισόδιο έδωσε το έναυσμα νέων αρνητικών σχολίων εναντίον του. Είχε χάσει πολλούς και από τους τελευταίους υποστηριχτές του. Η εφημερίδα «Πανελλήνιος Κήρυξ» απαίτησε πάλι από το Πατριαρχείο την ανάκλησή του:

«Προς Θεού ΄Αγιοι Πατέρες του Φαναρίου! Εάν δεν είσθε εις θέσιν ν’ αποτρέψετε άλλας συμφοράς, τουλάχιστον μην αφήνετε να κατασυντριβή η κεφαλή της Κεφαλής της ενταύθα Εκκλησίας σας». (ΠΚ, 29/12/1927)

Ο Κνίτης ανακλήθηκε νωρίς τον Φεβρουάριο του 1928. Δεν είχε χρήματα για τα ναύλα επιστροφής. Αναχώρησε για την Αθήνα προς τα τέλη του Ιουλίου 1928 με τη βοήθεια της Ελληνικής κυβέρνησης και διάφορων παροικιακών παραγόντων. Για τα περισσότερα από τα επόμενα χρόνια του αποσύρθηκε στη γενέτειρά του Σάμο, όπου και πέθανε 30 χρόνια αργότερα, στις 7 Αυγούστου 1958.

Το 1932 αφίχτηκε ο νέος Μητροπολίτης Τιμόθεος Ευαγγελινίδης (1932 – 1947). Ο Τιμόθεος γεννήθηκε στη Μυτηλίνη της Λέσβου το 1880. Εκλέχτηκε Μητροπολίτης Αυστραλίας το 1931, όταν ήταν Αρχιμανδρίτης και εφημέριος του ελληνικού ορθόδοξου ναού του Βουκουρεστίου Ρουμανίας. Αφίχθηκε στο Περθ τον Ιούλιο του 1932 και μέσω Αδελαΐδας και Μελβούρνης έφτασε στο Σίδνεϊ στις 16 Σεπτεμβρίου 1932. Αντίθετα από τον προκάτοχό του, ο Τιμόθεος ήταν ιδιαίτερα προσεκτικός στις σχέσεις της Μητρόπολης με τις Κοινότητες. Προσπάθησε και κατόρθωσε να συμφιλιώσει τις αντιμαχόμενες ομάδες της Ελληνικής παροικίας και απέβλεπε να είναι και να φαίνεται ο Μητροπολίτης όλων των Ελλήνων. ΄

Η Κοινότητα της Μελβούρνης στις δεκαετίες του 1920, 1930 και 1940 διοικούνταν από Διοικητικά Συμβούλια συντηρητικών επιχειρηματιών. Βρήκαν μεγάλες οικονομικές δυσκολίες να οργανώσουν το κοινοτικό Σχολείο αποτελεσματικά και το 1940 αναγκάστηκαν να το κλείσουν για δυο χρόνια. Αντίθετα οι μητέρες που το ανέλαβαν για ένα χρόνο λίγο αργότερα αποδείχτηκαν περισσότερο αποτελεσματικές και το παρέδωσαν με κάποιο πλεόνασμα. Τα συντηρητικά αυτά Διοικητικά Συμβούλια συχνά ξόδευαν πολλή προσπάθεια να εξοστρακίσουν τον Δημόκριτο και άλλες θεωρούμενες αριστερές οργανώσεις από την κοινωνική ζωή της παροικίας.

Ο Τιμόθεος μετατέθηκε το 1947 στη Μητρόπολη Ρόδου. Ο Αλέξανδρος Γρίβας και ο «Πανελλήνιος Κήρυξ» έγραψαν επαινετικά άρθρα για τη θετική συμβολή του Τιμόθεου στις καλές ενδοπαροικιακές σχέσεις. Ο δημοσιογράφος ΄Οσκαρ Γεωργούλας τον αποχαιρέτησε με άρθρο που γράφτηκε στα Αγγλικά:

(σε μετάφραση από τα Αγγλικά: « ... (Ο Τιμόθεος) απέφυγε πολιτικές και κομματικές φιλονικίες, μεσολάβησε για την αποφυγή πολυέξοδων δικαστικών διαμαχών μεταξύ Ελλήνων, χρησιμοποιούσε μεγάλη διακριτικότητα και έδειχνε απέραντη υπομονή στο να ειρηνεύει και να συμφιλιώνει αντιμαχόμενες φατρίες. (...).Οι ΄Ελληνες της Αυστραλίας χάνουν έναν πολύτιμο φίλο και συμβουλάτορα... (Γεωργούλας, ΠΚ, 27/2/1947).

Το 1949 ο Τιμόθεος εκλέχτηκε Αρχιεπίσκοπος της Ελληνοορθόδοξης Αρχιεπισκοπής Αμερικής αλλά πέθανε από καρδιακή προσβολή στην Κωνσταντινούπολη, στις 6 Οκτωβρίου 1949, πριν από την ανάληψη των νέων αρχιεπισκοπικών του καθηκόντων.

Ο τρίτος Μητροπολίτης Αυστραλίας ήταν ο Θεοφύλακτος Παπαθανασόπουλος, (1948 – 1958). Ο Θεοφύλακτος γεννήθηκε στον Πύργο Ηλείας το 1890. Υπηρέτησε για μερικά χρόνια ως καθηγητής Μέσης Εκπαίδευσης σε σχολεία της Ελλάδας, έγινε μοναχός στο ΄Αγιον ΄Ορος, χειροτονήθηκε Αρχιανδρίτης και το 1928 στάλθηκε από το Πατριαρχείο στο Σίδνεϊ. Κατά τη διάρκεια της εκκλησιαστικής κρίσης που δημιουργήθηκε λόγω της ανάκλησης του Μητροπολίτη Κνίτη το 1928, διορίστηκε αντιπρόσωπος του Οικουμενικού Πατριαρχείου στην Αυστραλία και παρέμεινε επικεφαλής της Εκκλησιαστικής Αρχής μέχρι την άφιξη του Μητροπολίτη Τιμόθεου το 1932. Το 1932 διορίστηκε εφημέριος της κοινοτικής εκκλησίιας του Ευαγγελισμού στη Μελβούρνη. Παρέμεινε σε αυτή τη θέση μέχρι το 1947. Με την αναχώρηση του Τιμόθεου εκλέχτηκε από το Πατριαρχείο Μητροπολίτης Αυστραλίας και Νέας Ζηλανδίας. Ενθρονίστηκε επίσημα στο Σίδνεϊ στις 13 Ιουνίου 1948.

Ο Θεοφύλακτος ήταν προσηνής και ευαίσθητος σε ανθωπιστικά ζητήματα αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις ήταν πείσμων και μη συνεργάσιμος. Το 1958 ήταν αντίθετος με το Παγκοινοτικό Συνέδριο που συγκλήθηκε στο Σίδνεϊ και δημιούργησε την «Ομοσπονδία Ελληνικών Ορθόδοξων Κοινοτήτων Αυστραλίας». Σύντομα μετά, στις 31 Ιουλίου 1958 ο Θεοφύλακτος έχασε τη ζωή του σε τροχαίο ατύχημα. Ο διακεκριμένος δημοσιογράφος και διευθυντής του «Πανελλήνιου Κήρυκα» Αλέξανδρος Γρίβας τον εξύμνησε ως έναν άνδρα με χαρακτήρα και σπουδαία χαρίσματα αλλά τον επέκρινε ως «δειλό» και διστακτικό στο να λαμβάνει αποφάσεις. Εννοούσε, βεβαίως, αποφάσεις που θα προωθούσαν το κοινοτικοκεντρικό όραμα που συχνά ο Γρίβας πρόβαλε στα ταχτικά δημοσιογραφικά του άρθρα. Αντίθετα, ο Αρχιεπίσκοπος Θυατείρων (Αγγλίας) Αθηναγόρας Καββαδάς που στάλθηκε ως ΄Εξαρχος και να χοροστατήσει στην κηδεία του Θεοφύλακτου, μεταχειρίστηκε το λεξιλόγιο του Γρίβα να επικρίνει τον Θεοφύλακτο ως «δειλό», όχι για τη μη υλοποίηση του κοινοτικοκεντρικού οράματος του Γρίβα αλλά για την αποτυχία του να υλοποιήσει το εκκλησιοκεντρικό μοντέλο που επιθυμούσε το Πατριαρχείο.

Μιλώντας προς ηγέτες των Κοι-νοτήτων ο ΄Εξαρχος Αθηναγόρας τους τόνισε: «Δεν ήρθα να διαπραγματευτώ, ούτε να σας ενώσω, αλλά να σας διαλύσω». Πριν να φύγει από την Αυστραλία στο τέλος του 1958, δημιούργησε την πρώτη εξωκοινοτική εκκλησία της Μελβούρνης, τον ΄Αγιο Ιωάννη του Κάρλτον.

Ο θάνατος του Θεοφύλακτου το 1958 σηματοδοτεί το τέλος μιας εποχής στην Ιστορία της Ελληνικής παροικίας. Οι λέξεις και οι πράξεις του ΄Εξαρχου Αθηναγόρα προδιέγραψαν τις εξελίξεις και τα γεγονότα που επακολούθησαν το 1959 και τη δεκαετία του 1960 με τον διορισμό του νέου Αρχιεπισκόπου Ιεζεκιήλ.